Blog · Duurzaam onderweg

Wanneer de zomerperiode nadert, ben ik altijd met mezelf in strijd. To travel or not to travel? Daarom ga ik het deze zomer anders proberen. Door het onderweg zijn centraal te stellen. Door te proberen écht in het ondertussen te zijn. Te reflecteren over wat was en te dromen over wat komt. Duurzaam onderweg.

Door Nadia Teunissen.

Als antropoloog ben ik altijd geïnteresseerd in andere culturen, belevingswerelden, perspectieven en rituelen en niets is leuker dan hier meer over te leren dan op een mooie reis. Ik ben ervan overtuigd dat interactie tussen verschillende culturen, je inleven in ‘de ander’, kan leiden tot meer wederzijds begrip. En trouwens, ook tot een beter begrip van jezelf; je eigen culturele referentiekaders worden op reis nog weleens op de proef gesteld wanneer je door de ogen van een ander naar de wereld kijkt. 

Naast het ervaren van een andere cultuur, kan ik op vakantie enorm genieten van de prachtige natuur. Maar dit raakt direct een gevoelige snaar. Want ik ben me ook bewust van de fragiele staat waarin onze planeet zich bevindt. Ik heb daarom best last van Flygskam, vliegschaamte. CO2-onderzoeker Paul Peeters stelt dat als de luchtvaart door blijft groeien zoals zij nu doet, “de reissector in zijn eentje rond 2070 meer CO2 uitstoot uit dan de rest van de wereld” (Volkskrant 2017). Ons vlieggedrag naar paradijselijke bestemmingen blijft dus niet zonder gevolgen. 

Ook heb ik, tijdens mijn veldwerk naar duurzaam toerisme in Indonesië, gezien dat ons reisgedrag niet alleen een impact heeft op de planeet, maar dat ook lokale cultuur hier negatieve gevolgen van kan ondervinden. Recent nog was de stad Venetië in het nieuws vanwege de protesten van inwoners over de impact van de enorme aantallen toeristen die de stad bezoeken (NRC 2019).

Toerisme kan dus leiden tot waardevolle uitwisseling, nieuwe inzichten en beter wederzijds begrip, maar kan ook een (lokale) cultuur en omgeving ten onder doen gaan. Vandaar mijn tweestrijd: To travel or not to travel?

Waarom we reizen

Toerisme is een oud fenomeen. De reden waarom we reizen, is door de tijd heen verschillend geweest. Zo trok men in de Romeinse tijd in de warme zomerdagen van de stad naar de bergen of de kust om aan de hitte te ontsnappen. In de middeleeuwen werd ons reisgedrag beperkt tot handel, migratie of pergrimstochten, met name omdat reizen niet ongevaarlijk was. Pas in de renaissance werden ‘buitenlandse’ omgevingen weer gezien als plezierig en educatief. 

Reizen was dan ook alleen weggelegd voor de welvarende klasse in de samenleving, met name naar de culturele hoofdsteden. Midden 18eeeuw kwam de natuur weer meer in trek als reisbestemming, vanwege de romantische en spirituele kwaliteiten die men er aan toeschreef. ‘Wildscapes’ werden populair, plekken waar er weinig aanwijzingen van menselijke aanwezigheid was.

Maar het was pas tijdens de industriële revolutie dat er een duidelijkere scheiding tussen werk en ‘vrije tijd’ ontstond: ‘The need for time free from work, a time to re-create oneself, was recognised in goverment policy by the end of the 19th century’ (Holden 2007).

Daarnaast bracht de industriële revolutie en de daarbij behorende technische vooruitgang meer mogelijkheden om te reizen, zoals spoorwegen en later de auto. Deze technologische ontwikkelingen maakten het aanzienlijk makkelijker om te reizen, met als hoogtepunt de komst van het vliegtuig in de 20e eeuw. Toerisme bloeide en groeide.

De komst van de informatietechnologie in de 21eeeuw bracht ten slotte het reisbureau in huis, waardoor men slechts een muisklik verwijderd was van zijn of haar volgende vakantie. Onze reden voor reizen is veranderd van een ‘noodzaak’ (hitte, handel, etc), naar iets educatiefs (culturele hoofdsteden), tot een bepaalde periode waarin men zichzelf re-create; waarin we loskomen van het gewone en onszelf herdefiniëren. 

Reizen, een liminale fase

Dit stukje geschiedenis laat mij nadenken over de aard van mijn reisgedrag. Veel van ons vinden het vanzelfsprekend om iedere zomer – of vaker – er op uit te trekken. Grofweg kun je twee aanleidingen voor onze wanderlust herkennen:

  • We willen loskomen van het dagdagelijkse – er ‘even’ tussenuit, uit de sleur, het bekende, de stress. We willen bijkomen en opladen.
  • We willen leren – door nieuwe ervaringen op te doen, andere mensen te ontmoeten, op onszelf te reflecteren. 

 Je zou dus kunnen stellen dat we als mens af en toe behoefte hebben aan een beetje liminaliteit. Even in het ondertussen zijn, even los van het ‘gewone’ leven. Aan dat omschakelen, dat ‘los’ komen – van werk, stress, sleur -  besteden we echter bar weinig aandacht. Het kost namelijk even om tot rust te komen na een stressvolle werkperiode en te acclimatiseren op vakantie.

Volgens onderzoek uit de Journal of Happiness Studies blijkt dat je minstens acht dagen nodig hebt om lichamelijk en mentaal echt bij te komen. Dat kan alles te maken hebben met het feit dat we geen aandacht besteden aan de overgang van het alledaagse naar de nieuwe omgeving. Waar we vroeger nog uren in de auto onderweg waren, luisterend naar Franse chansons op de route de soleil, zijn we tegenwoordig met het vliegtuig overal in een ogenblik.

Wanneer we wel meer aandacht zouden besteden aan deze overgangsfase, komt er meer aandacht voor het reizen zelf, voor het onderweg zijn, voor het re-creëren. Dan wordt de bestemming zelf minder het doel. Kunnen we het ‘onderweg zijn’ een bewust onderdeel van onze reis laten zijn, in plaats van enkel een stressvolle aangelegenheid? Of misschien zelfs wel het doel? Dan kiezen we misschien sneller voor een fietsvakantie, een treinrondreis of een staycation.

Want, zoals filosoof Paul van Tongeren stelt: Verandering is heel goed. Als alles altijd hetzelfde blijft, vergroei je en is er geen ruimte voor iets nieuws. Dan gaat rust veel lijken op de rust van de dood. Wat het leven de moeite waard maakt, vereist voortdurende verandering en nieuwheid. Maar daarvoor hoef je niet per se weg. Je kunt dat ook ervaren door boeken, films, gesprekken of theater.’’

Consumerende toerist of bewuste reiziger?

Het helpt dus om na te denken over de why van je reis: Met welk doel, uit welke behoefte wil ik er op uit? (ontspanning, ontdekken, etc.) Welke reis past daar dan bij? En wat wordt dan uiteindelijk mijn bestemming? Wanneer we op deze manier over reizen nadenken, kunnen we ons gedrag sturen naar die van een bewuste reiziger, in plaats van een consumerende toerist.

En misschien kunnen we ook weer de reis-elementen uit het verleden inbrengen; dat we ‘vrije tijd’ niet alleen zien als iets waar we dingen móeten, waarin we aan een bepaalde culturele standaard moeten voldoen, maar waarin we kunnen leren en re-creëren. Want als we dan toch een afdruk achter laten, zullen we dan op zijn minst proberen er een waardevolle van te maken, voor onszelf én de (lokale) omgeving?

Dan blijft er altijd het heikele punt: Het lekkere weer. Feit is, als we onze impact op het klimaat niet verkleinen, zal het weer in de toekomst alleen maar onvoorspelbaarder worden. 

Ik ga de uitdaging deze zomer aan, ik ga het anders proberen. Door het onderweg zijn centraal te stellen. Ik reis met de trein en ga proberen écht in het ondertussen te zijn. Te reflecteren op A en te dromen over B. Duurzaam onderweg.

En jij? Vanuit welke mindset ga jij op reis deze zomer?

#ikreisanders

 

Checklist vragen

  • Waar heb ik behoefte aan? Waarom wil ik op reis?
  • Welk ‘ondertussen’ past hier bij?
  • Wat wordt dan mijn bestemming?
  • Hoe kan ik hierbij een waardevolle impact creëren, voor mezelf en anderen?
  •  

    Meer lezen

    Impact vliegen
    https://www.nu.nl/weekend/5427539/zo-slecht-vliegen-jouw-eigen-co2-uitstoot.html
    https://www.nrc.nl/dossier/trein-versus-vliegtuig/

    Impact Toerisme Venetië 
    https://www.nrc.nl/nieuws/2019/06/07/toerisme-industrie-loopt-tegen-zijn-grenzen-aan-a3963075

    Holden, 2007: Environment and Tourism (boek)
    https://www.taylorfrancis.com/books/9780203937624

    Lanfant, 1995: International tourism, internationalization and the challange to identity
    https://www.cabdirect.org/cabdirect/abstract/19961802073